Kısaca
- VakıfBank Kültür Yayınları, Rudi Matthee’nin kaleme aldığı Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü kitabını Aykut Mustak’ın Türkçe çevirisiyle okurlarla buluşturdu.
- Matthee, Safevi çöküşünü yozlaşmaya bağlayan yerleşik anlatıya karşı çıkarak coğrafi, aşiretsel, ekonomik ve askerî gerilimlerin birikimini öne çıkarıyor.
- Kitap, Afgan kabilelerinin 1722’de Isfahan’a girmesine giden süreci ve İran tarihinin sonraki iki asrını belirleyen krizlerin kökenlerini ele alıyor.
VakıfBank Kültür Yayınları (VBKY), Rudi Matthee’nin kaleme aldığı Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü adlı kitabı okurlarla buluşturdu. Yapıt, Safevi çöküşünü tek bir yozlaşma öyküsüne indirgemeden devlet, toplum, ekonomi ve askerî yapı arasındaki tarihsel gerilimler üzerinden ele alıyor.
Tarihçiler uzun süredir Safevi İmparatorluğu’nun gerileme ve çöküşünü, son yüzyılındaki siyasal durgunluğun, saray yozlaşmasının ve ahlaki çözülmenin doğal sonucu olarak yorumlar. Matthee bu yerleşik okumaya karşı çıkıyor. Ona göre çöküş doğrusal bir hikâye değil; coğrafi kırılganlıklar, aşiret yapıları, sınırlı ekonomik imkânlar, saray siyaseti, taşra güçleri ve askerî-mali tercihler arasındaki hassas dengelerin bir kriz anında köklü değişime yol açtığı karmaşık bir süreç.
Safevi düzeni merkezî ve yekpare bir yapıdan çok, sürekli müzakere edilen kırılgan ittifaklar ağı olarak işliyordu. On yedinci yüzyılın sonlarına doğru bu ağ siyasal birliğini sürdürme kapasitesini yitirdi ve imparatorluk parçalanmaya başladı. Sarayına kapanan, giderek taşradan kopan şah; merkez ile eyaletler arasındaki bağların zayıflamasına, ordunun ihmal edilmesine, kısa vadeli para politikalarına, hizipçiliğe ve yolsuzluk karşısında etkisiz kalan yönetime göz yumdu.
Bu tablo içinde Safevi İran’ı, sınırlarını Osmanlı ve Afgan baskılarına karşı savunamayacak kadar zayıf bir askerî yapı ile krizi yönetmekte zorlanan bir merkezî idare arasında sıkıştı. Afgan kabilelerinin 1722’de Isfahan’a girmesi, bu uzun birikimin çarpıcı sonucu olarak ortaya çıktı.
Matthee, Safevi çöküşünü dış güçlerin oyunlarına bağlayan açıklamayı da reddediyor. Kitaba göre Avrupalı devletlerin ve tüccarların yeni fırsatlardan daha iyi yararlandığı doğru olsa da, İran’ın 17. yüzyılda Avrupa’dan toprak tehdidiyle karşı karşıya olmadığı, Avrupalı diplomat, tüccar ve misyonerlerin şahın izniyle faaliyet gösterdiği ve Portekizlilerin ancak Hürmüz’ü denetim altında tuttuğu vurgulanıyor. Şah Abbas’ın 1622’de İngilizlerin deniz desteğiyle Portekizlileri Basra Körfezi’nden çıkardığı da kitapta yer alıyor.
Yazar, Afgan kabilelerinin Safevi topraklarının çevresinde haraç ilişkisi içinde yaşadığını ve İran’a saldırılarının zayıflığın nedeninden çok sonucu olduğunu savunuyor. Yabancı tüccarların ülkeyi talan etmek yerine uluslararası ticari rolü artırdığı ve seçkinlerin tükettiği birçok malı ithal ederek bolluk yarattığı da belirtiliyor.
Yazar hakkında: Rudi Matthee, University of Delaware’de John and Dorothy Munroe Distinguished Professor of History unvanıyla görev yapıyor ve Orta Doğu tarihi dersleri veriyor. Çalışmaları erken modern İran, Safeviler ve Basra Körfezi tarihi üzerine yoğunlaşıyor. The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730 ile The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900 başlıca eserleri arasında. The Safavid World adlı derlemenin editörü olan Matthee, Association for the Study of Persianate Societies’in başkanlığını yürütmüş ve çeşitli uluslararası kitap ödülleri kazanmış.
Kitap künyesi: Yayınevi VBKY, kategori Tarih, Türkçesi Aykut Mustak, proje editörü Dr. Mehmet Yılmaz Akbulut, kapak görseli ve sayfa uygulaması Faruk Özcan, son okuma Mehmet Selim Temel. Kitap 376 sayfa.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
