Kısaca
- Yapay zekâ destekli görüntüleme, solunum takip sistemleri ve milimetrik ışınlama teknikleri, kanser tedavisinde tümöre odaklanırken sağlıklı dokuların korunmasını sağlıyor.
- Solunum ayarlı radyoterapi, sol meme kanserinde kalbin aldığı radyasyon dozunu azaltmayı hedefliyor.
- Prostat kanserinde radyoterapi, cerrahiye alternatif olarak uygulanabiliyor ve iki farklı yöntemle yapılıyor.
Yapay zekâ destekli görüntüleme, solunum hareketlerini takip eden sistemler ve milimetrik ışınlama teknikleri, kanser tedavisinde tümöre odaklanırken sağlıklı dokuların korunmasına katkı sağlıyor. Memorial Ankara Hastanesi Radyasyon Onkolojisi Bölümü’nden Prof. Dr. Müge Akmansu, radyoterapideki gelişmeleri ve tedavi sürecinde merak edilenleri anlattı.
Radyoterapinin temel amacı, tümör dokusuna gerekli dozu ulaştırırken çevredeki sağlıklı dokuları mümkün olduğunca korumaktır. Teknolojik gelişmeler sayesinde tümörün konumu ve hareketi daha hassas izlenebiliyor, ışınlar hedef bölgeye milimetrik doğrulukla yönlendirilebiliyor.
Radyoterapi lokal bir tedavi yöntemi olduğundan yan etkiler, ışınlanan bölgeye göre değişiklik gösteriyor. Kemoterapide görülebilen saç dökülmesi ya da kan değerlerinde düşme gibi etkiler, radyoterapide her hastada görülmüyor. Dışarıdan uygulanan radyoterapinin ardından hastanın vücudunda radyasyon kalmıyor; bu nedenle hastaların yakınlarından uzak durması, ayrı odalarda kalması ya da eşyalarını ayırması gerekmiyor.
Solunum ayarlı radyoterapi
Göğüs ve üst karın bölgesindeki tümörler, nefes alıp verme sırasında yer değiştirebiliyor. Bu hareket, tümörün hassas biçimde hedeflenmesini zorlaştırabiliyor. Solunum ayarlı radyoterapi (Respiratory Gating), hastanın solunum hareketlerini izleyerek ışınlamanın tümörün belirlenen konumda olduğu uygun zaman aralığında yapılmasını sağlayan bir teknoloji.
Tedavi planlaması sırasında 4 boyutlu bilgisayarlı tomografi (4D-BT) ile tümörün solunum döngüsü boyunca yaptığı hareket değerlendiriliyor. Tedavi sırasında özel takip sistemleriyle solunum anlık olarak izleniyor. Güvenli solunum aralığının dışına çıkıldığında cihaz ışınlamayı otomatik olarak durdurabiliyor; hasta uygun solunum fazına döndüğünde tedavi devam ediyor. Amaç, tümör hareketinden doğabilecek hedefleme hatalarını azaltmak ve çevredeki sağlıklı dokuları korumak.
Bu yöntemin önemli kullanım alanlarından biri sol meme kanseri. Derin inspiratuar nefes tutma (DIBH) tekniğinde hasta derin nefes aldığında akciğerler genişliyor ve kalp göğüs duvarından uzaklaşıyor. Hasta nefesini belirlenen seviyede tutarken yapılan ışınlamayla sol meme dokusu tedavi edilirken kalp ve kalp damarlarının aldığı doz azaltılmayı hedefliyor. Uygun hastalarda bu yöntem, uzun vadede ortaya çıkabilecek kalp kaynaklı yan etkilerin azaltılmasına katkı sağlıyor.
Prostat kanserinde radyoterapi
Radyoterapi, prostat kanserinin tedavisinde cerrahiye alternatif olarak uygulanabiliyor. Hastalığın evresi, tümörün risk grubu, hastanın yaşı ve genel sağlık durumu değerlendirilerek tedavi planı oluşturuluyor. Erken evre prostat kanserinde tek başına uygulanabildiği gibi, hastalığın özelliğine göre hormon tedavisi ya da diğer yöntemlerle birlikte de kullanılabiliyor. Cerrahi sonrasında hastalığın tekrarlama riski bulunan bazı hastalarda da radyoterapiden yararlanılabiliyor. Modern teknolojilerle prostat dokusu yüksek hassasiyetle hedeflenirken mesane ve bağırsak gibi çevredeki yapıların korunması amaçlanıyor.
Eksternal radyoterapi, vücut dışındaki lineer hızlandırıcı cihazdan gönderilen ışınların prostat bölgesine yönlendirilmesiyle uygulanıyor. IMRT (Yoğunluk Ayarlı Radyoterapi) ve IGRT (Görüntü Eşliğinde Radyoterapi) gibi tekniklerle ışınlar hedef bölgeye hassas biçimde ulaştırılıyor. Uygun hastalarda daha yüksek dozların daha kısa sürede verilmesine olanak tanıyan SBRT gibi stereotaktik yöntemler de kullanılabiliyor.
Brakiterapide ise radyasyon kaynağı doğrudan prostat dokusunun içine yerleştiriliyor. Ultrason eşliğinde yapılan işlemde kalıcı ya da geçici radyoaktif kaynaklar kullanılabiliyor. Bu yöntem, özellikle uygun özelliklere sahip erken evre ve düşük riskli prostat kanserlerinde tedavi seçenekleri arasında yer alıyor.
Radyoterapinin yan etkileri her hastada aynı görülmüyor. Prostat bölgesine uygulanan tedavilerde bazı hastalarda sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma ya da idrar akışında zayıflama görülebiliyor. Bağırsaklarda dışkılama sıklığında artış, hafif ishal ya da rektal bölgede dolgunluk hissi oluşabiliyor.
Yapay zekânın rolü
Radyoterapi teknolojilerindeki gelişmeler yalnızca ışınlama cihazlarıyla sınırlı değil. Yapay zekâ destekli görüntüleme ve tedavi planlama sistemleri radyasyon onkolojisinde giderek daha fazla kullanılıyor. Bu teknolojiler, tümörün ve sağlıklı dokuların görüntüler üzerinde daha hassas belirlenmesine, tedavi planlarının oluşturulmasına ve tedavi sürecinin kişiye özel hale getirilmesine katkı sağlayabiliyor. Gelişmiş görüntüleme, solunum takibi ve yüksek hassasiyetli ışınlama teknikleri, tümörün hedeflenmesi ve sağlıklı dokuların korunması açısından önemli olanaklar sunuyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
